A young girl with a clipboard in front of a house stares down the viewer. Arrows are drawn on the ground to show the best evacuation route. In the corner is a clipboard that says Have a Prep talk getready.govt.nz

Maeke e tau mena fakalutukia ke tutupu ha magaaho ni ha magaaho, ko fe ni ka haha ki ai, laulahi foki ke nakai fai fakailoaaga tuai. Mahuiga lahi ke taute e tau palana ke lata mae tau mena tutupu fakalutukia ke iloa e koe ko e heigoa ke taute kaeke ke fai mena tupu fakalutukia.

Taute e taha palana ke lata mae lotokaina kaeke ke tupu e taha lekua fakalutukia

Ko e palana ke lata mae lotokaina ne fakailoa kia lautolu oti e tau mena ke taute kaeke kua tupu e lekua tupu fakalutukia mo e iloa foki e lautolu ke taute ke mau. Kaeke kua fai palana to maeke ke nakai mamafa mo e tupetupe lahi kaeke ke fai lekua tupu fakalutukia.

Kua lata he haau a fakatokaaga ke lata ma e tau lekua fakaofo ke manamanatu ke he:

  • haau a tau malolo, tau manako mo e tuaga
  • tau mena kua fita e fakatokatoka e koe, mo e
  • tau pupu ke he haau a fakatokaaga ati maeke ke malikiti hake e hagahaga kelea kaeke ke fai lekua tupu fakaofo (mo e tau puhala ke fakafehagai aki e tau mena pehe nei).

Taute e taha palana mo e haau a magafaoa ke maeke ke hoko mitaki ke he tuaga mitaki ka moe e lekua tupu fakalutukia. Manamanatu ko e heigoa e tau mena haau ne kua lata ke fai ki ai he tau aho oti mo e manamanatu ko e heigoa la haau ka taute kaeke ke nakai fai he tau mena nei.

Fakalaini fakamitaki e tau palana haau mo e tau palana ke lata mae tau matakavi ne fa ahiahi mo e lahi e tau magaaho haau ne fa api a koe i ai.

I mua ake ka ‘akamata ei koe

Fakamooli kua manamanatu a koe ke he tau manako uho he haau a lotokaina, lalafi ki ai e:

Download a PDF template

Ko e manako ni ka koe ke tohi lima e haau a palana kaeke ke tupu e taha lekua fakalutukia? Ataina ke moua mai he kupega hila e laupepa mau tumau ha mautolu ko e Make a Plan.

Moua e PDF template nei ke maeke ke talaga e taha palana ke lata mae tau lekua fakalutukia mo e haau a magafaoa.

A young girl with a clipboard and her brother with a dog in a front pack outside their house, staring at the viewer

Hikihiki e haau a palana ke felauaki mitaki

Ko e tau palana he tau kaina oti to kehekehe, ha ko e tau mena ne nonofo ai a tautolu, ko hai ne nonofo mo tautolu mo e ko hai ne manako ke moua e lagomatai mai ia tautolu.

Ko e magaaho ne tatanaki a koe he haau a palana, manatu ke putoia oti e tau tagata oti. Manamanatu la ke tau manako he tau tagata kulikuli, tau tagata momotua, tau mukemuke, tau fanau ikiiki, tau manu fao mo e falu a tau manu foki.

Hikihiki e haau a palana ke felauaki mitaki
A young girl with a clipboard and her elderly neighbour with a walker in a driveway, staring at the viewer.

Tauteute e haau a maaga ke mau

Lagomatai haau a tau kapitiga, magafaoa mo e maaga ke tauteute ke mau ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia.

Ne maeke he palana he maaga ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia ke fakamaama kia lautolu e tau puhala ke felagomataiaki ka tupu e taha lekua. Ka fakatutala a koe mo e haau a tau tagata he maaga ko e taha na puhala ia ke taute ke mau ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia.

Taute e taha palana mae maaga ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia

Taute e taha palana he gahuaaga ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia

Kaeke kua tupu e taha lekua fakalutukia, maeke ia koe ke apitia he fale gahua, ai fai puhala ke fano ke he lotokaina. Taute e taha palana ke lata ni mo e koe he gahuaaga ke iloa e koe ko hai ka matutaki ki ai he fale gahua mo e fai palana ke hoko mo e haohao mitaki ke he loto kaina.

Fekau e tau tagata gahua ke fakapuke e taha palana ni ma lautolu kaeke kua tupu e taha lekua fakalutukia he fale gahua.

Mitaki lahi mae haau a pisinisi kaeke ke mau e tau fakatokatokaaga ke lata mae tau mena tutupu fakalutukia. To lagomatai he mena nei a koe mo e haau a kau gahua ke tumau e haohao mitaki mo e tuku hifo foki e tau magaaho kua nakai gahua.

Tatue e taha palana he fale aoga ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia

Kumikumi mo e iloa ko e heigoa e palana he haau a aoga fakamahani ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia.

  • Kumikumi mo e iloa e tokaaga he toloaga haohao mitaki ha lautolu ke iloa e koe ko e matakavi fe ka lagaki e koe haau a tau fanau he magaaho kua moua e fakailoaaga “kua mafola”.
  • Palana ke lagaki e haau a tau fanau he fano hui poke pasikala taholi, ka maeke. Maeke e tau hala ke finaatu mo e fano kehe mai he fale aoga ke apiapi. Maeke he tau laini telefoni he magaaho ka tupu e taha lekua fakalutukia ke puke lahi.
  • Fakamau e tau numela haau ke matutaki ki ai he haau a tau aoga fakamahani poke aoga lahi. Age ki ai e taha fakamauaga he tau higoa he tokotolu e tagata ne maeke ke lagaki e tau fanau kaeke ke nakai maeke ia koe ke hoko ki ai.

Taute e taha palana ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia he marae

Taute e taha palana ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia he marae ke lagomatai haau a marae ke mauokafua e tau mena ka taute kaeke kua tupu e taha lekua tutupu pauaki poke tau lekua tutupu fakalutukia.

Taute e taha palana ke lata mae tau lekua tutupu fakalutukia he marae ke lagomatai haau a marae ke mauokafua e tau mena ka taute kaeke kua tupu e taha lekua tutupu pauaki poke tau lekua tutupu fakalutukia.

Tauteute ke mau haau a lotokaina

Ko koe ni ke iloa tonu ko e iloa he haau a magafaoa e tau mena ke taute mo e katoatoa e koloa kua lata ke fai ke o atu mo e mafola. Muitua ke he tau fakatokaaga mukamuka nei ke moua e tuaga mitaki mae haau a lotokaina.